Dyżur domowy a godziny odpoczynku

Pracodawca wprowadził dla pracowników dyżury domowe. Pracujemy od poniedziałku do piątku od 7 do 15, korzystając z wolnych sobót, niedziel oraz świąt. Dyżury domowe pełnimy przez 16 godzin od godziny 15.00 do godziny 7.00 dnia następnego, przez 15 dni w miesiącu. Czy pełnienie dyżuru domowego, w opisanych wyżej godzinach, jest prawidłowe? Czy za dyżur przysługuje wynagrodzenie? Czy pracodawca może zobowiązać pracownika do pełnienia dyżuru domowego?

Kwestia dyżuru jest uregulowana w art. 151(5) § 1 kodeksu pracy, zgodnie z którym pracodawca może zobowiązać pracownika do pozostawania poza normalnymi godzinami pracy w gotowości do wykonywania pracy wynikającej z umowy o pracę w zakładzie pracy lub w innym miejscu wyznaczonym przez pracodawcę (dyżur). Podczas dyżuru domowego pracownik może wykonywać normalne czynności domowe, o ile nie uniemożliwiają mu one podjęcia pracy w razie konieczności. Czasu dyżuru nie wlicza się do czasu pracy, jeżeli podczas dyżuru pracownik nie wykonywał pracy. Jeżeli pracownik pełni dyżur w domu nie ma prawa do żadnych świadczeń z tytułu samego pełnienia dyżuru. Chyba że sytuacja pracownika jest uregulowana korzystniej w układzie zbiorowym pracy lub w innych obowiązujących u pracodawcy autonomicznych źródłach prawa pracy albo w umowie o pracę. Jeżeli dyżur pełniony jest poza domem pracownika – w zakładzie pracy lub innymi miejscu wyznaczonym przez pracodawcę – czas takiego dyżuru nie jest wliczany do czasu pracy, pracownik ma jednak prawo do czasu wolnego równego liczbie godzin dyżuru. Jeśli udzielenie takiego czasu wolnego nie jest możliwe, to pracownik ma prawo do wynagrodzenia w wysokości wynikającej z jego osobistego zaszeregowania określonego stawką godzinową lub miesięczną, a jeśli taki składnik nie został wyodrębniony przy określaniu warunków wynagradzania – w wysokości 60 proc. wynagrodzenia (samo wynagrodzenie, bez dodatku przewidzianego za pracę w godzinach nadliczbowych). Nie dotyczy to pracowników zarządzających w imieniu pracodawcy zakładem pracy. Jeżeli pracownik otrzymał polecenie wykonywania pracy podczas dyżuru, to czas jej wykonywania jest wliczany do czasu pracy, a pracownik z tego tytułu nabywa prawo do wynagrodzenia za pracę oraz dodatku za nadgodziny, jeśli takie wystąpiły.

Dyżur może być pełniony zarówno w dni będące dla pracownika dniami pracy, jak i w dni wolne od pracy, w tym także w niedziele i święta, jednak pod warunkiem, że zostały spełnione przesłanki powierzenia pracy w te dni.
Czas pełnienia dyżuru w danej dobie rozliczeniowej nie może pozbawiać pracownika prawa do nieprzerwanego odpoczynku dobowego (11 godzin), niezależnie od tego, w jakim miejscu pracownik pozostaje w gotowości do wykonywania pracy, a także czy podczas dyżuru wykonywał pracę. Zatem czas pracy oraz czas dyżuru w danej dobie rozliczeniowej nie może przekroczyć łącznie 13 godzin. Dyżur nie może także powodować, że pracownik nie wykorzysta 35-godzinnego okresu odpoczynku tygodniowego. Ograniczenia te nie dotyczą pracowników zarządzających w imieniu pracodawcy zakładem pracy.

Dyżur domowy musi się zakończyć o takiej porze, aby do rozpoczęcia pracy pracownikowi pozostało co najmniej 11 godzin. Zobowiązanie pracownika do pełnienia dyżuru domowego zaraz po zakończeniu pracy do godziny 7.00 dnia następnego, jeżeli praca rozpoczyna się o godzinie 7.00, jest niezgodne z prawem. Jeżeli zatem pracownik pracował danej doby przez 8 godzin, to z uwagi na jedenastogodzinny odpoczynek nie może dyżurować dłużej niż przez 5 godzin. Wyznaczenie dyżuru domowego w sobotę, jeżeli czas tego dyżuru nie przekracza 13 godzin, nie będzie naruszało prawa pracownika do odpoczynku tygodniowego, wynoszącego 35 godzin.
Naruszenie przepisów o odpoczynkach dobowych oraz tygodniowych stanowi wykroczenie przeciwko prawom pracownika. Zgodnie z art. 281 pkt 5 k.p., kto będąc pracodawcą lub działając w jego imieniu narusza przepisy o czasie pracy, podlega karze grzywny od 1000 do 30 000 zł. Pracownik w takiej sytuacji ma również prawo do odszkodowania lub zadośćuczynienia, dochodzonych na zasadach i warunkach przewidzianych w kodeksie cywilnym. Pracownik będzie musiał wykazać zaistnienie związku przyczynowego pomiędzy zdarzeniem (naruszenie przepisów o odpoczynkach ) a szkodą powstałą z tego powodu.

W odpowiedzi na pytania:
1. Pełnienie dyżuru domowego w opisanych godzinach jest niezgodne z prawem , gdyż dyżur narusza prawo pracownika do odpoczynku.
2. Za czas dyżuru pełnionego w domu nie przysługuje pracownikowi czas wolny ani wynagrodzenie, jeżeli w czasie dyżuru pracownik nie wykonywał pracy, chyba że przepisy wewnętrzne stanowią korzystniej.
3. Pracodawca może zobowiązać pracownika do pełnienia dyżuru domowego, tj. do pozostawania poza normalnymi godzinami pracy w gotowości do wykonywania pracy wynikającej z umowy o pracę .

Podstawa prawna:

Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. kodeks pracy (Dz.U.2014.1502 j.t. z późn. zm.).

Barbara Stefaniak-Gnyp